ჩიჩილაკი — ისტორია, მნიშვნელობა და როგორ კეთდება

ჩიჩილაკი ქართული ახალი წლის ერთ-ერთი ყველაზე თბილი და გამორჩეული სიმბოლოა — თეთრი, ფუმფულა ბურბუშელებით შემოსილი პატარა „ხე“. ამ სტატიიდან შეიტყობ, რას განასახიერებს ჩიჩილაკი, სად იყო ის გავრცელებული, როგორ თლიდნენ მას ძველად და რით განსხვავდება ტრადიციული ნაძვის ხისგან. ისტორიული ცნობები ქართულ საბჭოთა ენციკლოპედიას ეყრდნობა (ირ. სურგულაძე, ტ. 11, 1987).

რა არის ჩიჩილაკი

ჩიჩილაკი ხის ფორმის რიტუალური საგანია, რომელსაც საგანგებოდ ახალი წლისთვის, მეკვლეობისა და მილოცვისთვის ამზადებდნენ. ეს ტრადიცია დასავლეთ საქართველოში იყო ფეხმოკიდებული. არსებობდა ჩიჩილაკის რამდენიმე სახეობა, თუმცა ენციკლოპედია მათ შორის ყველაზე სრულყოფილ ნიმუშად გურულ კალპიან ჩიჩილაკს მიიჩნევს.

ჩიჩილაკის მნიშვნელობა

ენციკლოპედიის მიხედვით, ჩიჩილაკისა და სხვა რიტუალური ხეების რწმენა ცხოვრების ხესა და ნაყოფიერებასთან დაკავშირებული იდეებიდან მოდის. მსგავსი რწმენები ევროპის ბევრ ხალხშია გავრცელებული.

ხის ტოტების მორთვა და საჩუქრად მირთმევა საქართველოს სხვა კუთხეებშიც სცოდნიათ. მაგალითად, ხევში ნეფე-დედოფალს საჩუქრებითა და ხილით დახუნძლულ ხეს — „მაშხალას“ მიართმევდნენ ხოლმე.

როგორ კეთდება ჩიჩილაკი

ენციკლოპედია ჩიჩილაკის დამზადების პროცესს ასე გვიყვება:

თავდაპირველად არჩევდნენ თხილის მსხვილ ჯოხს;
ჯოხს ჯერ გაახურებდნენ, რომ უფრო დრეკადი გამხდარიყო, მერე კი კანს შემოაცლიდნენ;
ბასრი დანით ჯოხის ბოლოდან წვერისკენ თხელ ბურბუშელებს ათლიდნენ. თითოეულ ბურბუშელას უწყვეტად მიუყვებოდნენ წვერამდე, ერთი გოჯის დაშორებით აჩერებდნენ და ზემოთ აკეცავდნენ;
ოსტატი ასე ასობით გრძელ ბურბუშელას თლიდა და მაღლა კეცავდა. სწორედ ამ ხვეულებს ეძახდნენ „ჩიჩილაკის წვერს“ ან „ბასილას წვერს“;
ბოლოს აკეცილ ბურბუშელებს ისევ ღერძზე გადმოაფენდნენ — ასე იქმნებოდა ხის მსგავსი ფუმფულა საგანი, რომელსაც ძირზე სადგარს უმაგრებდნენ.

დანით მუშაობა, რა თქმა უნდა, უფროსის საქმეა. თუ ჩიჩილაკს ბავშვებთან ერთად აკეთებ, მათ მისი მორთვა მიანდე.

ოსტატი თხილის ჯოხს დანით თლის და გრძელ ბურბუშელებს აკეცავს

როგორ რთავდნენ ჩიჩილაკს

ზედა წვეროს ჯვარედინად ჩაჩეხავდნენ და შიგ ჯვრის ფორმით წვეტიან ჯოხებს ჩაამაგრებდნენ;
ამ ჯოხების ბოლოებზე წამოაცვამდნენ ორ ბროწეულს ან ვაშლს და ორ სფერულ კვერცხს — ე.წ. „ყვინჩილებს“;
ჩიჩილაკს სამკაულით, ფერადი ძაფებითა და ფოჩიანი კანფეტებით ამშვენებდნენ. ზედ ჰკიდებდნენ გაპუტულ შაშვსაც, რომელსაც ფრთისა და კუდის ბუმბულს უტოვებდნენ;
იმერეთში კი ჩიჩილაკს ენდროთიც აფერადებდნენ.

კალპი და გვერგვი

ჩიჩილაკის ერთ-ერთი გამორჩეული დეტალი კალპია — მარადმწვანე სუროსა და წითელმარცვლიანი კურკანტელის ლერწებისგან მოწნული რგოლი. მას ჩიჩილაკს ზედა ნაწილში, ზუსტად ბურბუშელების შეკრების ადგილას ადგამდნენ. კალპზე დებდნენ ყველითა და კვერცხით შეზავებულ, შუაში ამოჭრილ კვერს — „ბოკელს“, სულ ზემოდან კი „ყვინჩილებიან“ ჯვარს აგვირგვინებდნენ. თუმცა, კალპი ყველა ჩიჩილაკისთვის სავალდებულო სულაც არ იყო.

რაჭაში კალპის მსგავსად წნავდნენ გვერგვს, რომელიც საახალწლო რიტუალში დამოუკიდებლად მონაწილეობდა.

სუროსგან მოწნული მწვანე რგოლი წითელი მარცვლებით

ჩიჩილაკი და ნაძვის ხე

დღეს ბევრ ქართულ ოჯახში ჩიჩილაკსაც შეხვდები და ნაძვის ხესაც. მათ შორის მთავარი სხვაობა მასალა და წარმომავლობაა: ჩიჩილაკი თხილის ჯოხისგან ხელით გამოთლილი ქართული რიტუალური საგანია, ნაძვის ხე კი — ცოცხალი ან ხელოვნური წიწვოვანი ხე. ორივე საახალწლო განწყობის ნაწილია, ამიტომ ბევრი ოჯახი დღესასწაულზე ორივეს ერთად დგამს.