ბასილა

ბასილა ქართული საახალწლო ტრადიციის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო, თუმცა დღეს ნაკლებად ცნობილი ნაწილია. ეს არის რიტუალური პური, რომელსაც ძველად ახალი წლის წინა ღამეს აცხობდნენ და რომელიც სიუხვესა და ახალი წლის ბარაქას უკავშირდებოდა. ამ სტატიაში გაიგებ, რა არის ბასილა, როგორ აცხობდნენ და იყენებდნენ მას საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში, რა კავშირი აქვს მას წმინდა ბასილთან, ჩიჩილაკთან და კალანდობასთან, და როგორ შეგიძლია ეს ტრადიცია დღეს შენს ოჯახში, ბავშვებთან ერთად გააცოცხლო.

რა არის ბასილა

საქართველოს ეთნოგრაფიული ლექსიკონის მიხედვით, ბასილა საახალწლო რიტუალური პურია. მას ახალი წლის წინა ღამეს აცხობდნენ და ის ადამიანის გამოსახულებას წარმოადგენდა. ეს ფიგურა ნაყოფიერებისა და ბუნების ძალების აღორძინების სიმბოლოდ ითვლებოდა. მეცნიერებაში გამოთქმული აზრით, ბასილა ბუნების ძალთა აღორძინებისადმი მიძღვნილი სარიტუალო პური იყო.

ბასილა საახალწლო ხონჩის განუყრელი ნაწილი იყო. ქართლში ამ ხონჩას „აბრამიანს“ უწოდებდნენ. ხონჩაზე ბასილასთან ერთად სხვა საახალწლო საჭმელიც ეწყო, და მთელი ეს სუფრა ოჯახისთვის ბედნიერი და უხვი წლის სურვილს გამოხატავდა.

როგორ იყენებდნენ ბასილას

ეთნოგრაფიული ლექსიკონი აღწერს, რომ ბასილას კვერს ინახავდნენ წყალკურთხევამდე. ამ დღესასწაულზე ბასილას აიღებდნენ, თოხის ტარზე გადაატარებდნენ და სხვებს გაუნაწილებდნენ სიტყვებით: „უხვი მოსავალი მოგვცესო“. ასე რომ, ბასილა მხოლოდ საჭმელი არ იყო. ის მომავალი წლის შრომისა და მოსავლის კურთხევას განასახიერებდა.

ეს დეტალი კარგად აჩვენებს, რამდენად მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ქართული საახალწლო ჩვეულებები მიწასთან და შრომასთან. თოხი მიწის დამუშავების იარაღია, პური კი შრომის შედეგი. ბასილას თოხის ტარზე გადატარება თითქოს ამ ორს აკავშირებდა და ოჯახი ახალ სამეურნეო წელს კეთილი სურვილით იწყებდა.

ბასილა და წმინდა ბასილი

ძველით ახალი წელი, 14 იანვარი, წმინდა ბასილის დღეა, ამიტომ მას ხშირად ბასილობას ან კალანდობასაც უწოდებენ. ხალხურ ტრადიციაში ბასილა წარმართული დროიდან მომდინარე ნაყოფიერების სიმბოლოდ ითვლება, ხოლო ქრისტიანობაში ეს სახელი წმინდა ბასილს დაუკავშირდა.

გურიაში ამბობდნენ, რომ ჩიჩილაკი „ბასილის ფაფუკი წვერებია“, საახალწლოდ გამომცხვარი ნამცხვარი კი „ბასილის პური“. ჩიჩილაკის თხლად ათლილ ბურბუშელებს ხშირად „ბასილას წვერსაც“ უწოდებენ. ასე რომ, ბასილა, ჩიჩილაკი და წმინდა ბასილი ქართულ საახალწლო წარმოდგენებში ერთმანეთთან მჭიდროდაა გადაჯაჭვული. ჩიჩილაკის შესახებ მეტი შეგიძლია წაიკითხო ჩვენს ჩიჩილაკის სტატიაში.

ბასილა საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში

საახალწლო რიტუალური პური თითქმის ყველა კუთხეში აცხობდნენ, თუმცა ფორმა, სახელი და წესი განსხვავდებოდა. აქ მოკლედ მოგიყვებით რამდენიმე ჩვეულებაზე, რომლებიც ეთნოგრაფიულ და ჟურნალისტურ წყაროებშია აღწერილი.

ქართლი

ქართლში ჯერ ბასილას ქანდაკებას აცხობდნენ, ოჯახის თითოეული წევრისთვის ორ-ორ ბედის კვერს და თითო კვერს შინაური ცხოველებისთვის. გამთენიისას ოჯახის უფროსი ხონჩაზე ღორის თავს დადებდა, ირგვლივ ბედის კვერებს შემოუწყობდა და ზედ ბასილას ქანდაკებას დაასვენებდა. ხონჩის ერთ გვერდზე თაფლში ამოვლებულ პურის ლუკმებს და ანთებულ სანთლებს დადგამდა. სწორედ ამ ხონჩას ერქვა „აბრამიანი“.

გურია

გურიაში ძველით ახალ წელს კალანდას უწოდებენ. 14 იანვარს ოჯახის მამაკაცები ღორის თავს, ბასილას, სანოვაგით სავსე საახალწლო გობს, მორთულ ჩიჩილაკს და ცარიელ ჩაფს იღებდნენ და მარანში მიდიოდნენ. ოჯახის უფროსი გობს მიწაზე დადგამდა, ჩაფს ღვინით აავსებდა და წმინდა ბასილს ოჯახის ბედნიერებას შესთხოვდა.

სამეგრელო

სამეგრელოში საახალწლო ტაბლაზე ბასილა თავის ხაჭაპურებთან ერთად იდო, ღორის თავთან და ხილთან ერთად. საუზმის დაწყებამდე მეკვლე ოჯახის ყველა წევრს ტკბილეულით „დააბედებდა“.

რაჭა და თუშეთი

ზემო რაჭაში საახალწლოდ ადამიანის სახის „კაც-ბასილას“ და დიდ პურს, „კერია-ბერიას“, აცხობდნენ. თუშეთის სოფლებში კი აცხობდნენ კაცზე „ბაცუკაცს“ და ქალზე მრგვალ კვერს, ასევე შინაური საქონლის კვერებს. როგორც ხედავ, სახელები განსხვავდება, მაგრამ იდეა ერთია: ახალ წელს ოჯახი პურით ეგებება და მისით ბარაქას ითხოვს.

ბასილა და მეკვლე

ბასილა ხშირად მეკვლეობის ჩვეულებასთან ერთად ჩნდება. მეკვლე ის ადამიანია, რომელიც ახალ წელს ოჯახში პირველი შედის და კარგ ფეხს, ბარაქასა და ტკბილ სიტყვას მოიტანს. გურულ კალანდაზე, მაგალითად, მეკვლე ოჯახის კეთილდღეობისთვის წმინდა ბასილს ლოცავდა. მეკვლის ტრადიციის შესახებ ვრცლად წაიკითხე ჩვენს მეკვლის სტატიაში.

ბასილა ლიტერატურაში

ბასილა ქართულ საბავშვო პოეზიაშიც გვხვდება. შიო მღვიმელის ლექსში „ახალი წელი“ ახალი წელი ბავშვებს უამრავ სიკეთეს მოუტანს და ჩამონათვალში თაფლის, ჩურჩხელისა და ჩამიჩის გვერდით ბასილაც არის ნახსენები. ეს კარგად აჩვენებს, რომ ბასილა ერთ დროს ისეთივე ჩვეულებრივი საახალწლო ატრიბუტი იყო, როგორც დღეს ნაძვის ხე ან მანდარინი.

თუ ბავშვთან ერთად საახალწლო ლექსების სწავლა გინდა, ნახე ჩვენი საახალწლო ლექსების კრებული.

როგორ გავაცოცხლოთ ტრადიცია დღეს

დღეს ბასილას ბევრი ოჯახი აღარ აცხობს, თუმცა ის კარგი საშუალებაა, ბავშვს ქართული ტრადიციები გააცნო. ქვემოთ მოცემული რეცეპტი თანამედროვე, საოჯახო ვარიანტია და არა რომელიმე კონკრეტული კუთხის ისტორიული რეცეპტი. მისი მიზანი ერთად ცხობის სიხარულია.

რა დაგჭირდება

• ფქვილი — დაახლოებით 500 გრამი;
• თბილი რძე — დაახლოებით 250 მილილიტრი;
• საფუარი — ერთი პატარა პაკეტი მშრალი საფუარი;
• კვერცხი — 1 ცალი, პლუს 1 გულის წასასმელად;
• შაქარი — 2–3 სუფრის კოვზი;
• კარაქი — დაახლოებით 50 გრამი;
• მარილი — მოზრდილი პინჭი;
• დეკორაციისთვის: ქიშმიში, ნიგოზი ან თხილი.

მომზადება

1. თბილ რძეში გახსენი საფუარი და ცოტა შაქარი, და დატოვე რამდენიმე წუთი, სანამ ქაფი არ ამოვა.
2. ჯამში ჩაყარე ფქვილი, მარილი და დანარჩენი შაქარი, დაამატე საფუვრიანი რძე, კვერცხი და დამდნარი კარაქი.
3. მოზილე რბილი, ელასტიკური ცომი. დაფარე და დატოვე თბილ ადგილას, სანამ მოცულობაში კარგად არ მოიმატებს.
4. ცომი დაყავი ნაწილებად და ბავშვებთან ერთად გამოძერწეთ პატარა ადამიანის ფიგურები: თავი, ტანი, ხელები და ფეხები.
5. თვალებისა და ღილებისთვის გამოიყენე ქიშმიში ან ნიგვზის ნატეხები.
6. წაუსვი ათქვეფილი კვერცხის გული და გამოაცხვე წინასწარ გახურებულ ღუმელში, სანამ ოქროსფერი არ გახდება.

ღუმელთან და ცხელ ტაფასთან ბავშვები მხოლოდ შენი მეთვალყურეობით უნდა იყვნენ. თუ ბავშვს თხილეულზე ალერგია აქვს, დეკორაციისთვის მხოლოდ ქიშმიში გამოიყენე.

სხვა საახალწლო ცომეული

ბასილა მარტო არ იყო. საახალწლო სუფრაზე სხვა რიტუალური ცომეულიც ჩნდებოდა, და ბევრ მათგანს თავისი მნიშვნელობა ჰქონდა.

• ბედის კვერი — ქართლში თითოეული ოჯახის წევრისთვის ორ-ორ კვერს აცხობდნენ, შინაური ცხოველებისთვისაც თითოს. ეს ყველა მათგანისთვის კარგი ბედის სურვილს ნიშნავდა.
• კალანდის ღვეზელი — გურიაში კალანდისთვის ნახევარმთვარის ფორმის ღვეზელს აცხობენ ყველით და მოხარშული კვერცხით. კვერცხი სიუხვის, ძალისა და ოჯახის ერთიანობის სიმბოლოდ ითვლება. მსგავსი ჩვეულება იმერეთშიც არსებობს.
• ბასილოპიტა — წმინდა ბასილის დღისთვის ტკბილ ნამცხვარსაც აცხობენ, რომელშიც მონეტას მალავენ. ვისაც მონეტა შეხვდება, იმას, გადმოცემით, მომავალ წელს წმინდა ბასილის განსაკუთრებული კურთხევა ექნება.
• კერია-ბერია — ზემო რაჭაში გამომცხვარი დიდი პური, რომელსაც სხვადასხვა გამოსახულებით აჭრელებდნენ.

მონეტიანი ნამცხვრის იდეა ბავშვებს განსაკუთრებით მოსწონთ. თუ ამ ჩვეულების გამეორებას გადაწყვეტ, მონეტა კარგად გარეცხე და ფოლგაში გაახვიე, პატარებს კი ნაჭერი თავად დაუჭერი და შეამოწმე, რომ მონეტა არ გადაყლაპონ. საახალწლო ცომეულის სხვა იდეებისთვის ნახე ჩვენი საშობაო ნამცხვრის სტატია.

რას ნიშნავს ბასილა: სიმბოლოები

თუ ყველა ამ ჩვეულებას ერთად შეხედავ, რამდენიმე საერთო იდეა გამოიკვეთება. პირველი არის სიუხვე: ახალ წელს ოჯახი ცდილობდა, სუფრა სავსე ყოფილიყო, რომ მთელი წელი ასეთივე უხვი ყოფილიყო. მეორე არის შრომა და მიწა: ბასილას თოხის ტარზე გადატარება და სიტყვები „უხვი მოსავალი მოგვცესო“ ამას პირდაპირ გამოხატავს. მესამე არის ოჯახი: ბედის კვერები თითოეული წევრისთვის ცხვებოდა, და არავინ რჩებოდა დავიწყებული.

ბავშვისთვის ამ სიმბოლოების ახსნა მარტივად შეიძლება: „ამ პურით ჩვენი წინაპრები ერთმანეთს უსურვებდნენ, რომ ყველას ჰქონოდა საკმარისი საჭმელი, ჯანმრთელობა და სიხარული“.

ბასილა და ძველით ახალი წელი

რადგან ბასილას ტრადიცია წმინდა ბასილის დღეს უკავშირდება, მისი ცხობისთვის ძველით ახალი წელიც კარგი დროა. ბევრი ოჯახი 31 დეკემბერს დიდ სუფრას შლის, 14 იანვარს კი უფრო მშვიდ, ოჯახურ საღამოს აწყობს. სწორედ ასეთ საღამოს შეგიძლია ბავშვებთან ერთად ბასილას ფიგურები გამოაცხო, ჩიჩილაკი მორთო და ძველ ჩვეულებებზე ისაუბრო. ასე დღესასწაული ორჯერ გაგრძელდება და მეორეჯერ უფრო ნაკლები ჩქარობით აღნიშნავთ. მეტი იდეისთვის ნახე ჩვენი სტატია ძველით ახალი წლის შესახებ.

ოჯახური რიტუალის იდეა

შეგიძლია ბასილას ცხობა ოჯახურ ტრადიციად აქციო. მაგალითად, თითოეულმა ოჯახის წევრმა საკუთარი პატარა ფიგურა გამოძერწოს და გამოცხობის შემდეგ სუფრასთან თქვას ერთი სურვილი მომავალი წლისთვის. ეს ძველი იდეის თანამედროვე ვერსიაა: პურით ახალი წლის კეთილი სურვილით შეხვედრა.

ბასილა კარგად მიუხდება საახალწლო სუფრას, ჩურჩხელასა და გოზინაყთან ერთად. მენიუს იდეებისთვის ნახე ჩვენი ახალი წლის სუფრის გზამკვლევი და გოზინაყის რეცეპტი.

როგორ მოუყვე ბავშვს ბასილაზე

ბავშვისთვის ძველი ჩვეულებები ყველაზე კარგად ამბის სახით მახსოვრდება. შეგიძლია ასე მოუყვე: „ძალიან დიდი ხნის წინ, ახალი წლის წინა ღამეს, ბებიები პატარა პურის კაცუნას აცხობდნენ. მას ბასილა ერქვა. ოჯახი ინახავდა მას და მერე ყველას უნაწილებდა, რომ მომავალ წელს ბევრი პური და ბევრი სიხარული ჰქონოდათ“. ასეთი მოკლე ამბავი ბავშვს დააინტერესებს და ცხობასაც უფრო მნიშვნელოვანს გახდის.

შემდეგ შეგიძლია ერთად დახატოთ ბასილა, ჩიჩილაკი და მეკვლე, და ნახატი ნაძვის ხის გვერდით დაკიდოთ. ასე ტრადიცია უბრალო ინფორმაცია აღარ იქნება, არამედ თქვენი საერთო თავგადასავალი.

ხშირად დასმული კითხვები

რა არის ბასილა?

ბასილა საახალწლო რიტუალური პურია, რომელსაც ძველად ახალი წლის წინა ღამეს აცხობდნენ ადამიანის ფიგურის სახით. ის ნაყოფიერებისა და სიუხვის სიმბოლოდ ითვლებოდა.

რა კავშირი აქვს ბასილას წმინდა ბასილთან?

14 იანვარი, ძველით ახალი წელი, წმინდა ბასილის დღეა. ხალხურ ტრადიციაში ბასილა წარმართული დროიდან მომდინარე სიმბოლოა, რომელიც ქრისტიანობაში წმინდა ბასილის სახელს დაუკავშირდა.

რა არის აბრამიანი?

ქართლში ასე ეძახდნენ საახალწლო ხონჩას, რომელზეც ბასილა, ბედის კვერები, ღორის თავი, თაფლიანი ლუკმები და ანთებული სანთლები ეწყო.

რამდენ ხანს ინახავდნენ ბასილას?

ეთნოგრაფიული ლექსიკონის მიხედვით, ბასილას კვერს წყალკურთხევამდე ინახავდნენ, ხოლო უშუალოდ ამ დღესასწაულზე მას სხვებს უნაწილებდნენ.

შეიძლება ბასილა ბავშვებთან ერთად გამოვაცხო?

რა თქმა უნდა. ზემოთ მოცემული თანამედროვე რეცეპტი ზუსტად ამისთვისაა: ცომის ძერწვა ბავშვებს ძალიან უყვართ, ღუმელთან კი ყოველთვის შენ იყავი გვერდით.

სად შემიძლია ვნახო ჩიჩილაკი და ბასილა დღეს?

გურიაში, სოფელ ბასილეთში, სადაც გადმოცემით პირველი ჩიჩილაკი დამზადდა, ბევრი ოჯახი დღესაც ნაძვის ხის ნაცვლად ჩიჩილაკს დგამს.

ამავე რუბრიკაში:

საცივი

ჩურჩხელა