ფსიქოლოგი და ფსიქოთერაპევტი: როდის მივმართოთ და როგორ ტარდება კონსულტაცია

ფსიქოლოგი: როდის მიმართო — შენთვის და შენი შვილისთვის

ფსიქოლოგთან მისვლა სულაც არ ნიშნავს იმას, რომ „რაღაც ძალიან ცუდად“ არის. ზოგჯერ უბრალოდ გჭირდება ადამიანი, რომელიც ყურადღებით მოგისმენს და დაგეხმარება, არსებულ სიტუაციას სხვა თვალით შეხედო. ამ სტატიაში მოგიყვებით, რა დროს ჯობია ფსიქოლოგთან კონსულტაცია — როგორც შენთვის, ისე შენი შვილისთვის.

რას აკეთებს ფსიქოლოგი

ფსიქოლოგი გეხმარება, უკეთ გაერკვე საკუთარ ემოციებსა და ქცევის მიზეზებში, ასევე ისწავლო სტრესთან, შფოთვასა თუ ურთიერთობებში არსებულ სირთულეებთან უფრო ეფექტურად გამკლავება. მისი მუშაობა ეფუძნება საუბარს, სხვადასხვა სავარჯიშოსა და თერაპიულ მეთოდებს; ბავშვებთან მუშაობისას კი ხშირად თამაშსა და ხატვასაც იყენებს.

ფსიქოლოგი თუ ფსიქიატრი?

ფსიქიატრი სამედიცინო განათლების მქონე ექიმია: ის სვამს დიაგნოზს და, საჭიროების შემთხვევაში, მედიკამენტურ მკურნალობას ნიშნავს. ფსიქოლოგი წამლებს არ ნიშნავს, თუმცა ეს ორი სპეციალისტი ხშირად გუნდურად მუშაობს. თუ ჯერ არ იცი, ვის მიმართო, ფსიქოლოგთან ვიზიტი კარგი პირველი ნაბიჯია — საჭიროების შემთხვევაში, ფსიქიატრთან კონსულტაციას ის თავადვე გირჩევს.

როდის მიიყვანო შვილი ფსიქოლოგთან

ბავშვებს ყოველთვის არ შეუძლიათ საკუთარი განცდების სიტყვებით გადმოცემა — ამას ისინი ხშირად ქცევით გვაჩვენებენ. გამოიჩინე ყურადღება, თუ დიდი ხნის განმავლობაში (და არა მხოლოდ ერთი-ორი დღით) ამჩნევ შემდეგ ნიშნებს:

• ძილის რეჟიმის ან მადის მკვეთრ ცვლილებას;
• ხშირ გაღიზიანებას, აგრესიას ან, პირიქით, საკუთარ თავში ჩაკეტვას;
• ძლიერ შიშს, რომელიც ბავშვს ბაღში ან სკოლაში წასვლაში უშლის ხელს;
• აკადემიური მოსწრების უეცარ გაუარესებას ან მეგობრებისგან გარიყვას;
• რთული ცხოვრებისეული მოვლენის (მშობლების განქორწინება, დანაკარგი, საცხოვრებლის შეცვლა) შემდეგ ჩვეულ რიტმში დაბრუნების სირთულეს.

ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია ხაზს უსვამს, რომ მოზარდობა ფსიქიკური ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანი პერიოდია და ადრეული დახმარება დიდ მნიშვნელობას ფლობს.

როდის მიმართო ფსიქოლოგს შენთვის

• მუდმივად გრძნობ დაღლილობას, შფოთვას ან შინაგან დაძაბულობას;
• მშობლობა (ან ახალბედა დედობა) ემოციურად და ფიზიკურად გფიტავს და ძალების აღდგენას ვერ ახერხებ;
• ურთიერთობებში მუდმივად ერთსა და იმავე კონფლიქტს აწყდები;
• გადაიტანე მძიმე შემთხვევა და გიჭირს ცხოვრების ჩვეულ კალაპოტში დაბრუნება.

როდის არის საჭირო სასწრაფო დახმარება

თუ შენ ან შენს ახლობელს (მათ შორის ბავშვს ან მოზარდს) აქვს საკუთარი თავის დაზიანების ან სიცოცხლის დასრულების ფიქრები, ნუ დაელოდები გეგმიურ ვიზიტს — დაურეკე 112-ს.

რა ხდება პირველ შეხვედრაზე

პირველი ვიზიტი, როგორც წესი, გაცნობითი ხასიათისაა: ფსიქოლოგი გეკითხება, რა გაწუხებს და რისი შეცვლა გსურს. როცა საქმე ბავშვს ეხება, სპეციალისტი ხშირად ჯერ მშობელს ესაუბრება, შემდეგ კი — თავად პატარას. შეხვედრაზე თამამად შეგიძლია იკითხო მუშაობის სტილის, სავარაუდო სესიების რაოდენობისა და კონფიდენციალურობის დაცვის წესების შესახებ.

როგორ შეარჩიო ფსიქოლოგი

• დაინტერესდი სპეციალისტის განათლებითა და იმ თერაპიული მეთოდით, რომლითაც ის მუშაობს;
• შვილისთვის შეარჩიე ისეთი ფსიქოლოგი, რომელსაც უშუალოდ ბავშვებთან მუშაობის გამოცდილება აქვს;
• თუ შენთვის ასე უფრო მოსახერხებელია, შეგიძლია ონლაინ კონსულტაციის ფორმატიც განიხილო;
• მთავარი მაინც ნდობა და შინაგანი კომფორტია — თუ გრძნობ, რომ სპეციალისტთან საერთო ენას ვერ პოულობ, სხვა ფსიქოლოგის მოძებნა სრულიად ბუნებრივი პროცესია.

როგორ აუხსნა ბავშვს ფსიქოლოგთან ვიზიტი

ესაუბრე მშვიდად და მარტივი სიტყვებით: „ეს ადამიანი დაგვეხმარება, რომ ჩვენს გრძნობებზე ვისაუბროთ და სირთულეებს უფრო ადვილად გავუმკლავდეთ“. ეცადე, ეს ვიზიტი ბავშვმა დასჯად არ აღიქვას.

ასაკობრივი ნიშნები: რას მიაქციო ყურადღება

პატარა ბავშვი (2–5 წელი)

ამ ასაკში სიბრაზის შემოტევები და სხვადასხვა შიში განვითარების სრულიად ბუნებრივი ნაწილია. თუმცა, ყურადღება მიაქციე, თუ ეს ემოციები მეტისმეტად ხშირი და მძაფრია, ბავშვს დამშვიდება უჭირს, ან დაივიწყა უკვე ათვისებული უნარები — მაგალითად, შეწყვიტა ლაპარაკი ან ტუალეტით დამოუკიდებლად სარგებლობა.

სკოლის ასაკი

მუცლისა და თავის ხშირი ტკივილი ყოველგვარი სამედიცინო მიზეზის გარეშე, სკოლაში წასვლაზე უარის თქმა, ძილის დარღვევა და თანატოლებთან კონფლიქტები შესაძლოა სტრესზე ან შფოთვაზე მიანიშნებდეს. ასეთ დროს პირველ რიგში პედიატრმა უნდა გამორიცხოს ფიზიკური მიზეზები, შემდეგ კი შეგიძლია ფსიქოლოგს მიმართო.

მოზარდი

WHO-ს მონაცემებით, ბევრი ფსიქიკური სირთულე სწორედ მოზარდობისას იჩენს თავს, თუმცა ხშირად უყურადღებოდ რჩება. დააკვირდი, ხომ არ აღენიშნება მოზარდს გახანგრძლივებული სევდა, გარშემომყოფებისგან იზოლაცია, კვებითი ჩვევების მკვეთრი ცვლილება, ალკოჰოლის ან სხვა ნივთიერებების მოხმარება და თვითდაზიანების ნიშნები.

როგორ ესაუბრო შვილს ემოციებზე

• შეარჩიე მშვიდი და ბუნებრივი გარემო: საუბარი წამოიწყე მანქანით მგზავრობისას, სეირნობისას ან ხატვის პროცესში. ასეთ დროს ბავშვები უფრო მარტივად იხსნებიან;
• მოუსმინე ყურადღებით, სიტყვის გაწყვეტისა და კრიტიკის გარეშე;
• დაეხმარე ემოციის სახელდებაში: „როგორც ჩანს, ამ ამბავმა ძალიან გაგაბრაზა“;
• აუხსენი, რომ დახმარების თხოვნა სრულიად ნორმალურია;
• ნუ გექნება მოლოდინი, რომ ერთი საუბრით ყველა პრობლემა მაშინვე გადაიჭრება.

NHS მშობლებს ურჩევს, ყურადღებით დააკვირდნენ ბავშვის ქცევის ცვლილებებს და, ნებისმიერი საყურადღებო ნიშნის შემთხვევაში, კონსულტაცია სპეციალისტთან გაიარონ.

თერაპიის ფორმები

NHS „სასაუბრო თერაპიებს“ რამდენიმე სახედ ყოფს, მათ შორისაა კონსულტირება და კოგნიტიურ-ქცევითი თერაპია (CBT). CBT გეხმარება შეამჩნიო ფიქრები და ქცევები, რომლებიც პრობლემას ამძაფრებს, და შეცვალო ისინი. ბავშვებთან ხშირად იყენებენ თამაშის თერაპიასაც და მშობლებთან ერთად მუშაობასაც. ჰკითხე ფსიქოლოგს, რომელი მიდგომა შეეფერება შენს სიტუაციას.

როგორ მოემზადო პირველი შეხვედრისთვის

• წინასწარ ჩამოწერე, რა ცვლილებები შეამჩნიე, როდის დაიწყო და რა დროს ვლინდება ყველაზე მეტად;
• დაფიქრდი, რა შედეგის მიღწევა გსურს თერაპიის დახმარებით;
• თან იქონიე სკოლის, ბაღის ან ექიმის დასკვნები და ჩანაწერები, თუ ასეთი გაქვს;
• დააზუსტე კონფიდენციალურობის საკითხი: რა ინფორმაციას გაგიზიარებს სპეციალისტი შენ, როგორც მშობელს, და რა დარჩება უშუალოდ ბავშვსა და ფსიქოლოგს შორის.

შენი, როგორც მშობლის, ფსიქიკური ჯანმრთელობა

დაღლილი, შფოთიანი მშობლისთვის ბავშვზე ზრუნვაც უფრო რთულია. თუ მშობიარობის შემდეგ ხანგრძლივად დაქვეითებული განწყობა, ცრემლიანობა ან შფოთვა გაქვს, ექიმს ან ფსიქოლოგს ესაუბრე: ეს შეიძლება მშობიარობის შემდგომი დეპრესია იყოს, რაც მკურნალობას ექვემდებარება.

რა შეგიძლია გააკეთო სახლის პირობებში

• დაიცავი სტაბილური დღის რეჟიმი: ეცადე, ძილი, კვება და თამაში ყოველდღე ერთსა და იმავე დროს იყოს;
• ეკრანთან გატარებული საათები ფიზიკური აქტივობითა და სუფთა ჰაერზე სეირნობით ჩაანაცვლე;
• ყოველდღე გამოყავი თუნდაც მცირე დრო მხოლოდ ბავშვისთვის, ყოველგვარი ტელეფონისა და ყურადღების გამფანტველი ნივთების გარეშე;
• პირადი მაგალითით აჩვენე შვილს, როგორ შეიძლება საკუთარ ემოციებზე ღიად საუბარი;
• არ დაივიწყო საკუთარი თავიც: დასვენება და გარშემომყოფების მხარდაჭერა მშობელსაც ჰაერივით სჭირდება.

სერიოზული სირთულეების დროს ეს ნაბიჯები პროფესიულ დახმარებას ვერ ჩაანაცვლებს, თუმცა ყოველდღიურ ცხოვრებას ნამდვილად გააუმჯობესებს.

გავრცელებული მითები ფსიქოლოგთან ვიზიტზე

„ფსიქოლოგთან მხოლოდ „გიჟები“ დადიან“

არა. ფსიქოლოგს მიმართავენ ადამიანები, რომლებსაც სტრესთან, ურთიერთობებთან ან ცხოვრების რთულ ეტაპთან გამკლავება უჭირთ. ეს ზრუნვის ნიშანია.

„ბავშვი გაიზრდება და თავისით გაუვლის“

ზოგჯერ მართლაც ასე ხდება, თუმცა გახანგრძლივებული პრობლემა თავისთავად ყოველთვის არ ქრება. დროული მხარდაჭერა ბავშვს სირთულეების გადალახვას საგრძნობლად უმარტივებს. თუ რამე გაეჭვებს, თუნდაც ერთი კონსულტაცია დაგეხმარება გაარკვიო, საჭიროა თუ არა მუშაობის გაგრძელება.

ფსიქოლოგიური თერაპიის ძირითადი მიმართულებების შედარება

ფსიქოლოგის შერჩევისას სასარგებლოა იცოდეთ, რა მეთოდით მუშაობს სპეციალისტი და რომელი მიდგომა რა ტიპის სირთულის დროს არის ყველაზე ეფექტური:

თერაპიის მეთოდი	როგორ მუშაობს	რა დროს არის განსაკუთრებით ეფექტური
კოგნიტიურ-ქცევითი თერაპია (CBT)	ეხმარება ადამიანს ამოიცნოს და შეცვალოს ნეგატიური აზროვნების შაბლონები და ქცევითი ჩვევები	შფოთვა, პანიკური შეტევები, ფობიები, დეპრესია, აკვიატებული ფიქრები
ბავშვთა თამაშისა და არტ-თერაპია	თამაშის, ხატვისა და ზღაპრების მეშვეობით ბავშვი უსაფრთხოდ გამოხატავს დაგროვილ ემოციებს	ბავშვთა შიშები, აგრესია, ბაღთან/სკოლასთან ადაპტაცია, მშობლების განქორწინება
ოჯახური და წყვილთა კონსულტირება	ფოკუსირებულია ოჯახის წევრებს ან პარტნიორებს შორის კომუნიკაციის გაუმჯობესებაზე	ოჯახური კრიზისები, მშობელსა და მოზარდს შორის კონფლიქტი, წყვილის გაუცხოება
მხარდამჭერი ფსიქოლოგიური კონსულტაცია	ემპათიური მოსმენა, ემოციური განტვირთვა და რესურსების მოძიება	პროფესიული ან მშობლური გადაწვა, მწუხარება, ცხოვრებისეული ცვლილებები

ხშირად დასმული კითხვები

ფსიქოლოგთან მისვლა ნიშნავს, რომ ჩემს შვილს რაღაც სჭირს?

არა. ფსიქოლოგი ბავშვსა და მის ოჯახს რთული პერიოდების გადალახვაში ეხმარება — ეს ზრუნვის გამოხატულებაა და არა სამედიცინო დიაგნოზი.

რამდენი შეხვედრა იქნება საჭირო?

შეხვედრების რაოდენობა კონკრეტულ მიზანსა და სიტუაციაზეა დამოკიდებული. ჰკითხე ფსიქოლოგს, რა სამუშაო გეგმას გთავაზობს.

ონლაინ თერაპია ეფექტურია?

ბევრი ადამიანისთვის ეს მოსახერხებელი ფორმატია. პატარა ბავშვებთან პირისპირ შეხვედრა ხშირად უფრო მოსახერხებელია — ჰკითხე სპეციალისტს.

ბავშვს ფსიქოლოგთან წასვლა არ უნდა. როგორ მოვიქცე?

მშვიდად აუხსენი, რა მიზნით მიდიხართ შეხვედრაზე. ხშირად კარგი გამოსავალია, პირველ ვიზიტზე მარტო მიხვიდე და ფსიქოლოგთან ერთად დაგეგმო, როგორ შეამზადო ბავშვი.

მშობლები თერაპიის პროცესში ერთვებიან?

დიახ, ხშირად ერთვებიან, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საქმე პატარა ბავშვებს ეხება. ფსიქოლოგი აუცილებლად მოგცემს მიმართულებას, თუ როგორ დაეხმარო შვილს სახლის პირობებში.

რა განსხვავებაა ფსიქოლოგსა და ფსიქოთერაპევტს შორის?

ფსიქოთერაპევტი არის სპეციალისტი, რომელსაც თერაპიის მიმართულებით დამატებითი, სპეციალური მომზადება აქვს გავლილი. შეგიძლია წინასწარ გამოჰკითხო სპეციალისტს მისი კვალიფიკაციისა და სამუშაო მეთოდის შესახებ.

სვამს თუ არა ფსიქოლოგი დიაგნოზს?

ფსიქოლოგს შეუძლია მდგომარეობის შეფასება, ხოლო სამედიცინო დიაგნოზის დასმასა და მედიკამენტების დანიშვნას, როგორც წესი, ფსიქიატრი წყვეტს. დეტალები შეგიძლია შენს სპეციალისტთან დააზუსტო.

როგორ მოვიქცე, თუ თერაპიის შედეგს ვერ ვხედავ?

გულწრფელად გაუზიარე შენი განცდა ფსიქოლოგს. შესაძლოა, საჭირო გახდეს მუშაობის მიდგომის შეცვლა ან სულაც სხვა სპეციალისტთან გადასვლა.

ამავე რუბრიკაში:

ბავშვთა ფსიქოლოგი: როდის მიიყვანო ბავშვი და რა უნდა იცოდე