ერთი ბავშვი პირველივე დღიდან ხმამაღალი და ცნობისმოყვარეა, მეორე ფრთხილი და დაკვირვებული. ბევრ მშობელს აინტერესებს, საიდან მოდის ეს განსხვავება და რამდენად შეუძლია მას ბავშვის ხასიათზე გავლენა. მოკლე პასუხი: ბავშვის პიროვნება თანდაყოლილი ტემპერამენტისა და გარემოს, უპირველესად კი შენთან ურთიერთობის, ერთობლივი ნაყოფია. ამ სტატიაში გაიგებ, როგორ ვითარდება პიროვნება ასაკთან ერთად და რით შეგიძლია დაეხმარო.
რა არის ტემპერამენტი და რა არის პიროვნება
ტემპერამენტი ბავშვის რეაგირების თანდაყოლილი სტილია: რამდენად აქტიურია შენი პატარა, როგორ ეგუება ცვლილებებს, რამდენად მძაფრად გამოხატავს ემოციებს და რამდენად მარტივად მშვიდდება. ეს თვისებები ჩვილობიდანვე იჩენს თავს და დიდწილად ბიოლოგიურ საფუძველზეა დაფუძნებული.
პიროვნება ბევრად უფრო ფართო ცნებაა: აქ თანდაყოლილ ტემპერამენტს ემატება ჩვევები, ღირებულებები, საკუთარი თავის აღქმა და ურთიერთობების პირადი გამოცდილება. ფსიქოლოგები ზრდასრული ადამიანის პიროვნებას ხშირად ხუთი ძირითადი მახასიათებლით, ე.წ. „დიდი ხუთეულით“ აღწერენ: გახსნილობა, კეთილსინდისიერება, ექსტრავერსია, კეთილგანწყობა და ემოციური მდგრადობა. გაითვალისწინე, რომ ბავშვობაში ეს ნიშნები ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესშია.
მთავარი დასკვნა მშობლისთვის: ტემპერამენტს ვერ „შეცვლი“, მაგრამ შეგიძლია ასწავლო ბავშვს, როგორ იცხოვროს მასთან. მორცხვი ბავშვი არ უნდა „გადააკეთო“ ხმამაღლად, მაგრამ შეგიძლია დაეხმარო, ახალ სიტუაციაში ნაბიჯ-ნაბიჯ შევიდეს.
პიროვნების განვითარება ასაკის მიხედვით
0–1 წელი: საბაზისო ნდობის ჩამოყალიბება
ფსიქოლოგი ერიკ ერიქსონი პირველ წელს ნდობის ჩამოყალიბების პერიოდად მიიჩნევდა. როცა ჩვილის ტირილს პასუხობ, აჭმევ, ეხუტები, ის სწავლობს, რომ სამყარო უსაფრთხოა. ამ ასაკში ბავშვს ვერ „გაანებივრებ“ ზედმეტი ყურადღებით. მეტი ნახე სტატიაში ბავშვის განვითარება თვეების მიხედვით.
1–3 წელი: დამოუკიდებლობა და „მე თვითონ!“
ბავშვი აღმოაჩენს, რომ ცალკე ადამიანია და საკუთარი სურვილი აქვს. აქედან მოდის „არა“ და ემოციური აფეთქებები. ეს ნორმალური ეტაპია. მიეცი არჩევანი პატარა რაღაცებში (წითელი თუ ლურჯი მაისური), დაასახელე მისი ემოციები („გაბრაზებული ხარ, რომ თამაში დამთავრდა“) და დაიცავი მშვიდი საზღვრები.
3–6 წელი: ინიციატივა, ცნობისმოყვარეობა და წარმოსახვა
როლური თამაშები, უამრავი „რატომ?“ და საკუთარი იდეები. ბავშვი სწავლობს გეგმის დასახვას და სხვებთან თანამშრომლობას. წაახალისე, თვითონ სცადოს, თუნდაც შეცდეს, და შეაქე ძალისხმევა და არა მხოლოდ შედეგი.
6–12 წელი: შრომისმოყვარეობა და თავდაჯერებულობა
სკოლის ასაკში ბავშვი თავს სხვებს ადარებს და სწავლობს, რომ შრომა შედეგს იძლევა. მნიშვნელოვანია, რომ ჰქონდეს საქმე, რომელშიც თავს კომპეტენტურად გრძნობს: სპორტი, ხატვა, მუსიკა, ხელსაქმე.
მოზარდობა: იდენტობის ძიება და „ვინ ვარ მე?“
მოზარდი საკუთარ იდენტობას ეძებს: ცდის სტილებს, აზრებს, მეგობრებს. შენი როლი მეთვალყურისაა და არა მაკონტროლებლის: ღია საუბარი, ნდობა და მკაფიო, მაგრამ ცოტა წესი.
რა უწყობს ხელს ჯანსაღ პიროვნულ განვითარებას
ტემპერამენტის ტიპები ბავშვებში: რას ამჩნევენ მკვლევრები
ფსიქიატრებმა ალექსანდრე ტომასმა და სტელა ჩესმა ბავშვების დაკვირვებისას გამოყვეს ტემპერამენტის სამი ზოგადი ტიპი. ეს არ არის მკაცრი „იარლიყები“, უფრო დაკვირვების დამხმარე საშუალებაა:
ბევრი ბავშვი არცერთ ჯგუფში ზუსტად არ ჯდება. მნიშვნელოვანია ე.წ. „თავსებადობა“: რამდენად ერგება ბავშვის ტემპერამენტს შენი მოლოდინები და გარემო. ხმაურიან ოჯახში მშვიდ ბავშვს შეიძლება ჭირდებოდეს სიჩუმის კუთხე, ძალიან აქტიურ ბავშვს კი მეტი მოძრაობა, ვიდრე ბინაში შეუძლია.
თვითშეფასება: როგორ ჩამოუყალიბო ბავშვს საკუთარი თავის რწმენა
ჯანსაღი თვითშეფასება არ ნიშნავს იმას, რომ ბავშვს განუწყვეტლივ უმეორო, თითქოს ის ყველაფერში საუკეთესოა. რეალური თავდაჯერებულობა მაშინ ყალიბდება, როდესაც პატარა გრძნობს შენს უპირობო სიყვარულს და ამავდროულად საკუთარი თვალით ხედავს, რომ პირად ძალისხმევას ხელშესახებ შედეგამდე მიჰყავს.
და-ძმა და დაბადების რიგითობა ოჯახში
ხშირად ამბობენ, რომ უფროსი შვილი უფრო პასუხისმგებლიანია, უმცროსი კი უფრო თავისუფალი. ფართომასშტაბიანმა კვლევებმა დაბადების რიგითობასა და პიროვნების ნიშნებს შორის მყარი კავშირი ვერ დაადასტურა. ამიტომ ნუ მოელი ბავშვისგან კონკრეტულ ქცევას მხოლოდ იმიტომ, რომ ის უფროსია ან უმცროსი. ყოველ ბავშვს თავისი დრო და ყურადღება სჭირდება და მისი შედარება დასთან ან ძმასთან ხშირად მეტოქეობას აძლიერებს.
ემოციების მართვა: უნარი, რომელიც ისწავლება
ბავშვის განვითარების მკვლევრები აღწერენ ე.წ. აღმასრულებელ ფუნქციებს: სამუშაო მეხსიერებას, თვითკონტროლს და აზროვნების მოქნილობას. ბავშვი მათით არ იბადება, მაგრამ აქვს მათი განვითარების პოტენციალი. ისინი ნელ-ნელა ვითარდება ადრეული ბავშვობიდან მოზარდობამდე და ზრდასრულების მხარდაჭერა ამაში დიდ როლს თამაშობს.
პრაქტიკაში ეს ნიშნავს, რომ ორი წლის ბავშვისგან ნუ მოელი, რომ ბრაზს თვითონ მოერევა. ჯერ შენ ეხმარები დამშვიდებაში (ჩახუტება, მშვიდი ხმა, სიტუაციიდან გაყვანა), მერე კი ასაკთან ერთად ის თანდათან სწავლობს ამის დამოუკიდებლად კეთებას. სასარგებლოა:
ძილი, მოძრაობა და ეკრანი
ბავშვის ხასიათზე და ქცევაზე ყოველდღიური რეჟიმიც მოქმედებს. გამოუძინებელი ბავშვი უფრო ადვილად ღიზიანდება და ემოციებს ნაკლებად აკონტროლებს. რამდენი ძილი სჭირდება ბავშვს ასაკის მიხედვით, ნახე სტატიაში ბავშვის ძილი ასაკის მიხედვით.
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (WHO) რეკომენდაციით, ერთ წლამდე ბავშვს ეკრანთან დრო საერთოდ არ უნდა ჰქონდეს, 2–4 წლის ბავშვს კი დღეში არაუმეტეს ერთი საათისა, და რაც ნაკლები, მით უკეთესი. იგივე რეკომენდაციები ხაზს უსვამს ყოველდღიურ ფიზიკურ აქტივობას. მოძრაობა, თამაში გარეთ და თანატოლებთან ურთიერთობა ის გარემოა, სადაც ბავშვი თავის ძლიერ მხარეებს აღმოაჩენს.
რას აჯობებს მოერიდო
როდის მიმართო სპეციალისტს
ყოველი ბავშვი თავისი ტემპით ვითარდება, მაგრამ ღირს ფსიქოლოგთან ან ექიმთან კონსულტაცია, თუ ამჩნევ:
დეტალები ნახე სტატიებში ბავშვთა ფსიქოლოგი, ბავშვთა ნევროლოგი და ლოგოპედი.
მოკლედ
ბავშვის პიროვნება არც სუფთა ფურცელია და არც წინასწარ დასრულებული წიგნი. ტემპერამენტი თანდაყოლილია, დანარჩენს კი შენთან ყოველდღიური, თბილი ურთიერთობა ძერწავს. მიიღე შენი შვილი ისეთი, როგორიც არის, დაეხმარე საკუთარი ძლიერი მხარეების აღმოჩენაში და ნუ შეგეშინდება მისი უნიკალური განსხვავებულობის. მეტი სასარგებლო რჩევა და თემატური სტატიები დედებისთვის იხილე რუბრიკაში „მე – დედა“.
