სიყვარულზე ლექსები — რუსთაველი, ბარათაშვილი, აკაკი, ვაჟა

სიყვარულზე ლექსს ხშირად მაშინ ეძებ, როცა შენი სიტყვები აღარ გყოფნის: შეყვარებულისთვის მესიჯში, ბარათზე, წლისთავზე ან უბრალოდ საკუთარი თავისთვის. ქართულ პოეზიაში ამ თემაზე უამრავი ლექსია, მაგრამ ინტერნეტში ბევრი მათგანი შეცდომებით, დამახინჯებული სტრიქონებით ან სხვა ავტორის სახელით ვრცელდება. ამიტომ აქ მხოლოდ ისეთი ლექსები შევკრიბეთ, რომელთა ტექსტიც სანდო წყაროშია გადამოწმებული, და თითოეულს მიუთითეთ, საიდანაა აღებული.

ღია წიგნი ლექსებით, ხმელი ვარდი და სანთელი ხის მაგიდაზე

როგორ შევარჩიეთ ლექსები

ყველა ტექსტი ქართული ვიკიწყაროდანაა (ka.wikisource.org), სადაც ბევრ ლექსს ეროვნული სამეცნიერო ბიბლიოთეკის ციფრული კოლექციის ბმულიც ახლავს. სრულად მხოლოდ იმ ავტორების ლექსები მოვიყვანეთ, რომელთა ნაწარმოებებიც საზოგადოებრივ საკუთრებაშია. საქართველოს კანონით „საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ“ (მუხლი 31) საავტორო უფლება ავტორის სიცოცხლეში და გარდაცვალებიდან 70 წლის განმავლობაში მოქმედებს. რუსთაველი, ბარათაშვილი, ალექსანდრე ჭავჭავაძე, აკაკი და ვაჟა ამ ვადას დიდი ხნის წინ გასცდნენ. გალაქტიონ ტაბიძე 1959 წელს გარდაიცვალა, ამიტომ მისი ლექსებიდან მხოლოდ მოკლე ნაწყვეტს ციტირებით მოგაწვდით.

ორთოგრაფია ისეა დატოვებული, როგორც წყაროშია, ძველი ფორმებითაც („ვსთვლი“, „ჰრქვეს“), რადგან ეს ავტორის ენაა.

შოთა რუსთაველი: მიჯნურობა „ვეფხისტყაოსანში“

სიყვარულზე ქართული საუბარი „ვეფხისტყაოსნის“ დასაწყისიდან იწყება. რუსთაველი შესავალში რამდენიმე სტროფს უძღვნის იმას, თუ რა არის ნამდვილი მიჯნურობა და რით განსხვავდება ის წამიერი გატაცებისგან. 24-ე სტროფში ის ასე წერს:

მიჯნურობა არის ტურფა, საცოდნელად ძნელი გვარი;
მიჯნურობა სხვა რამეა, არ სიძვისა დასადარი:
იგი სხვაა, სიძვა სხვაა, შუა უზის დიდი მზღვარი,
ნუვინ გაჰრევთ ერთმანერთსა! გესმას ჩემი ნაუბარი!

ცოტა ადრე, მე-20 სტროფში, რუსთაველი მიჯნურობას „საზეო“, ანუ ზეციურ საქმედ მოიხსენიებს, რომელიც ადამიანს „აღმაფრენას“ აძლევს:

ვთქვა მიჯნურობა პირველი და ტომი გვართა ზენათა,
ძნელად სათქმელი, საჭირო გამოსაგები ენათა;
იგია საქმე საზეო, მომცემი აღმაფრენათა;
ვინცა ეცდების, თმობამცა ჰქონდა მრავალთა წყენათა.

მომდევნო, 25-ე სტროფი კი ამ სტრიქონით მთავრდება, რომელიც დღესაც ხშირად ციტირდება:

მძულს უგულო სიყვარული, ხვევნა, კოცნა, მტლაშა-მტლუში.

თუ „ვეფხისტყაოსნიდან“ მეტი ციტატა გინდა, ნახე ჩვენი სტატია სიყვარულზე ციტატები.

ნიკოლოზ ბარათაშვილი: „როს ბედნიერ ვარ შენთან ყოფნითა…“

ბარათაშვილი (1817–1845) ქართული რომანტიზმის მთავარი პოეტია. ეს ლექსი, ვიკიწყაროს მიხედვით, 1841 წლითაა დათარიღებული. მასში შეყვარებულთან ყოფნის სიხარული და დაშორების სევდა ერთმანეთს ენაცვლება, ხოლო მისამღერი „არ დაიჯერებ, თუ ვით სატრფო ხარ“ ყოველ სტროფს კრავს:

როს ბედნიერ ვარ შენთან ყოფნითა,
ღიმილით გევხარ მაისის დღესა,
მე შენს თვალებში ვსჭვრეტ სამოთხესა
და მათი მჭვრეტი ვიწვი ცეცხლითა!
არ დაიჯერებ, თუ ვით სატრფო ხარ,
არ დაიჯერებ, არ დაიჯერებ, არ დაიჯერებ, თუ ვით სატრფო ხარ!
როს უბედურ მყოფს მე მოშორება
გონებამტაცის მშვენიერების,
ვსთვლი მოწყინებით ჟამთ მჭმუნვარების
და სევდა გლახ-გულს დამეფარება!
არ დაიჯერებ, თუ ვით სატრფო ხარ!
ხან ძილსა იკრთობს, ხან სევდით ოხრავს,
ხანცა ყოველს სულს ამხიარულებს,
ხან სიკვდილს იწვევს, ხან შორით ოცნებს,
ხან ჰყვება სოფელს, ხან ცად მიფრინავს!
არ დაიჯერებ, თუ ვით სატრფო ხარ!.

ბარათაშვილი: „არ უკიჟინო, სატრფოო…“

ამ ლექსშიც (1841) პოეტი ამბობს, რომ ადამიანის ენა უძლურია, ბოლომდე გამოხატოს ის, რასაც გრძნობს. ბოლოს კი ასკვნის, რომ მისი გრძნობისთვის ჩვეულებრივი სახელი, „სიყვარული“, საკმარისიც კი არ არის:

არ უკიჟინო, სატრფოო, შენსა მგოსანსა გულისთქმა:
მოკვდავსა ენას არ ძალუძს უკვდავთა გრძნობათ გამოთქმა!
მინდა მზე ვიყო, რომ სხივნი ჩემთ დღეთა გარსამოვავლო,
საღამოს მისთვის შთავიდე, რომ დილა უფრო ვაცხოვლო.
მინდა რომ ვიყო ვარსკვლავი, განთიადისა მორბედი,
რომ ჩემს აღმოსვლას ელოდნენ ტყეთა ფრინველნი და ვარდი.
მინდა შენ იყო, სატრფოო, მშვენიერისა ცის ცვარი,
რომ განაცოცხლო, შავარნო, მდელო, სიცხითა დამჭკნარი,
რომ მხოლოდ მზისა ციაგი მას დილის ნამსა იშრობდეს,
და, ერთად შესხივებულნი, შვებას მოჰფენდნენ სიცოცხლეს!
არეს ავსებდენ სიამით, მცენარეთ განმაცხოვლებლად,
იყვნენ მარადის, უხსნელად, სოფლისა განსათავებლად!
ნუ თუ ამ სულის წადილსაც ჰრქვა სიყვარული სხვათაებრ?
მაშინ მზეც უსხივ-უცეცხლოდ შეიძლებს ნათვას ვარსკვლავებრ;
მაშინ ვარდიცა განთიადს ვერღარა გარდაიშალოს
და ცისა ცვარმან მდელოი არღარა გააბიბინოს.
მაშინ შენც სხვათა მოკვდავთა ბანოვანთ მიემსგავსები!
მაშ რად ერჩევი მათ შორის და ციურთ დაედარები?..
მაგრამა მშვენიერება გაქვს, ცისიერო, უხრწნელი,
და ჩემთა გრძნობათ შენდამი ვერ დასდვან კაცთა სახელი!

წყარო: „არ უკიჟინო, სატრფოო…“ ვიკიწყაროზე.

ახალგაზრდა კაცი და ქალი XIX საუკუნის ტანსაცმელში ძველი თბილისის აივანზე

ალექსანდრე ჭავჭავაძე: „მე შენ არ გეტყვი“

ალექსანდრე ჭავჭავაძე (1786–1846) პოეტი და საზოგადო მოღვაწე იყო, ნინო ჭავჭავაძის მამა. ეს ლექსი იმათთვისაა, ვისაც „მიყვარხარ“ ხშირად თქმა არ უყვარს: ავტორი ამბობს, რომ სიტყვა „გეტრფი“ ბევრს ეთქმის ტყუილადაც, ამიტომ ის დუმილს ამჯობინებს, თუმცა ბოლოს მაინც გამოტყდება:

მე შენ არ გეტყვი: გეტრფი! ვითა სხვანი გეტყვიან.
ბევრი გარწმუნებს – გეტრფი; გულით კი სხვაგან რბიან
მხოლოდ ეს ლექსი: გეტრფი! ნეტა რას ძალსა მქონობს?
ცუდ არს: გეტრფი და გეტრფი, თუ გულიც არ მიმყოლობს.
ასეთი გეტყვის: გეტრფი, რომ ტრფობა არ იცოდეს;
სხვამ ნუ თუ ვერ გრქვას: გეტრფი, და გულში კი იწოდეს.
ნუ ელი, მეც გრქვა: გეტრფი! დუმილს ვრაცხ უმჯობესად,
მარამ მერწმუნე, გეტრფი საზომის უაღრესად!

ალექსანდრე ჭავჭავაძე: „საყვარლისათვის“

ოთხსტრიქონიანი ლექსი, რომელიც საყვარელი ადამიანის ღიმილს აღწერს. ენა ძველია, მაგრამ სწორედ ამიტომ ჟღერს ბარათზე ასე საზეიმოდ:

ღიმილმან ლალთ კარ განღებით მარგალიტთ მწყობრი აჩინა,
ბაგე, ზრახვისა დამწყები, გრძნობას ემილა, ადინა;
სილაღემ კრძალვა ნარევმან ნაზად სპეკალნი განჰფინა:
თვალთა გამკრთალთა გულსა ჰრქვეს: მსგავსი ამისი სად ვინა?

აკაკი წერეთელი: „სიყვარული“

აკაკი წერეთელმა (1840–1915) ეს ლექსი 1886 წელს დაწერა. მასში სიყვარული ერთდროულად ტკბილიცაა და მწარეც, „აკვანიც“ და „სამარეც“, და მაინც ყველა მას ეძებს:

სიყვარულო, ნიჭო სრულო,
წამ ტკბილო და ხანგრძლივ მწარე,
ჯერ აკვანო ნეტარების,
მერმე კუბოვ და სამარე!
დღეს ჩემი ხარ, ხვალ სხვისი ხარ,
უგზო-უკვლოდ მოარული!
სად არს შენი დასაბამი?
ან სადა გაქვს დასასრული?
ზოგი გყვედრის, ზოგი გვედრის,
ყველას კი ჰსურს, რომ გემონოს!..
ვინ არის, რომ შენსა სიტკბოს
სიცოცხლე არ შეუწონოს?
დიდის ხნობით… მაღალ გრძნობით
თუმც არავის არ ახარებ
და წამიერ სიტკბოებას
საუკუნოდ წაამწარებ,
მაგრამ მაინც ყველა გეძებს!..
ცოცხალმა ვით დაგიწუნოს?
ვინ არის, რომ იმ ერთს წამში
არ გასწირავს საუკუნოს?!

აკაკი წერეთელი: „გაუბედავი სიყვარული“

1873 წლის ეს ლექსი ორ ადამიანზეა, რომლებსაც ათი წელია ერთმანეთი უყვართ, მაგრამ თქმას ვერ ბედავენ. თუ შენც გიჭირს პირველი ნაბიჯის გადადგმა, ეს სტრიქონები ნაცნობი მოგეჩვენება:

ათი წელი,
მწარედ მწველი,
გულს მიდაგავს ტრფიალება!
და უბრალოდ
სავალალოდ
ჩემს გულშივე იმალება!
მიძგერს გული
აგზნებული,
მაგრამ გონი მიბამს ენას.
მისი სხივით
სანთელივით
ვდნები და თანც ვმადლობ ზენას!..
თუ ისიც მცნობს
და ისიც გრძნობს,
ჩემებრ იწვის უხმოდ ერთი…
მაშ, ოხ, ღმერთო,
რად წაგვერთო
ჩვენ კავშირი შემაერთი?!
ვიცი, გზნობის,
ნამდვილ გრძნობის
ნიშანია მდუმარება,
ცხადად ტკბილი
რამ ღიმილი,
ჩუმად ცრემლი, მდუღარება.
მაგრამ მაინც,
მეტრფის მე ვინც,
მსურს, რომ ერთხელ გამაგონოს:
“შენ ჩემი ხარ!
გულს მიზიხარ!”
მითხრას ეშხით… დამაღონოს!
ორთავ ვიცით,
ფიცით მტკიცით
გრძნობა ჩვენი შეგვიტყვია!
თუმც-კი ვხედავთ,
თქმას ვერ ვბედავთ,
გულზე გვაწევს, როგორც ტყვია!
ათი წელი,
მეტად მწველი,
გულში გვაქვს ეს ნეტარება!
ვუგდებთ რა ყურს,
ორივეს გვსურს
და ვერ გვითქვამს აღსარება!

წყარო: „გაუბედავი სიყვარული“ ვიკიწყაროზე.

ორი მორცხვი ახალგაზრდა სკამზე, ერთმანეთს მალულად უყურებენ

ვაჟა-ფშაველა: „სიყვარული“

ვაჟა-ფშაველა (1861–1915) უფრო ბუნებისა და მთის პოეტად გვახსოვს, მაგრამ მას სატრფიალო ლექსებიც აქვს. ეს ლექსი 1891 წლითაა დათარიღებული და ერთგულებაზეა, რომელსაც ვერც დრო და ვერც მანძილი ვერაფერს აკლებს:

შენმა სურვილმა დამლია,
შენზე ფიქრმა და სევდამა,
შორს წასვლამ, ხშირად გაყრამა,
გულის თვალებით ხედვამა;
მაოცებს შენი გამზდელი,
ვინც შენ გაგზარდა დედამა…
კარგი ხარ, აღარც კარგი ხარ,
მე გულს მაწევხარ ნისლადა,
მინდა, რომ მძულდე, მოგშორდე,
გულზე მობმულო ღვიძლადა.
მაგრამ ტყუილად ვცოდვილობ:
ვერ ვძლევ შეჩვეულს გრძნობასა.
მთელის ხმელეთის სწორი ხარ,
ვინ მიზამს შენოდნობასა?
ვინა სთქვა: “ტრფობა ბერდება
და სატრფიალო საგანი,
ყინულის ეკალს დაისხამს
წამწმები ცრემლით ნაბანი,
ცრემლითა ნასურვილევით,
დრო რა გაივლის და ხანი?!”
ცოცხალი პირქვე დამმარხეთ,
დამხურეთ მიწის საბანი,
თუ ჩემს შენდამი სიყვარულს
დაეკლოს ერთი ცვარია.
თუმცა რაც პირველად გნახე,
მას შემდეგ კარგა ხანია,
ცოცხალს შენა მფენ გულზე ვარდს
თუ ავდარი, თუ დარია,
საფლავშიც შენზე ვიფიქრებ,
შენგნით ვიცოცხლებ მკვდარია!

გალაქტიონ ტაბიძე: „მარტონი ვართ“

გალაქტიონის (1892–1959) სახელი სიყვარულზე ლექსების ძიებისას ყველაზე ხშირად ჩნდება. რადგან მისი ნაწარმოებები საავტორო უფლებით ჯერ კიდევ დაცულია, აქ მხოლოდ ორ სტრიქონს მოვიყვანთ ლექსიდან „მარტონი ვართ“:

ჩუმად გეტყვი, მარტონი ვართ, მივლის ფიქრი ამაზრზენი,
მთელი გულით მე შენი ვარ… სამუდამოდ შენი, შენი…

მთლიანი ლექსი წაიკითხე ვიკიწყაროზე, სადაც ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრული ასლის ბმულიცაა.

მოკლე ლექსები და სტრიქონები შეყვარებულს

ზოგჯერ მთელი ლექსი არ გჭირდება, საკმარისია ერთი-ორი სტრიქონი. აქ ზემოთ მოყვანილი ლექსებიდან ამოვარჩიეთ ისეთები, რომლებიც მესიჯში ან ბარათზე კარგად ჩაჯდება:

„მე შენს თვალებში ვსჭვრეტ სამოთხესა“ (ნიკოლოზ ბარათაშვილი)
„სიყვარულო, ნიჭო სრულო, / წამ ტკბილო და ხანგრძლივ მწარე“ (აკაკი წერეთელი)
„საფლავშიც შენზე ვიფიქრებ, / შენგნით ვიცოცხლებ მკვდარია!“ (ვაჟა-ფშაველა)
„მარამ მერწმუნე, გეტრფი საზომის უაღრესად!“ (ალექსანდრე ჭავჭავაძე)
„მოკვდავსა ენას არ ძალუძს უკვდავთა გრძნობათ გამოთქმა!“ (ნიკოლოზ ბარათაშვილი)

თუ საკუთარი სიტყვებით გინდა თქმა, გამოგადგება ჩვენი ლამაზი სიტყვები შეყვარებულს და კომპლიმენტები.

როგორ გამოიყენო ლექსი

ლექსი ყველაზე კარგად მაშინ მუშაობს, როცა მისი შერჩევა შენს ურთიერთობას ეხმიანება. რამდენიმე რჩევა:

ყოველთვის მიუთითე ავტორი. ასე შეყვარებულიც გაიგებს, ვისი სიტყვებია, და შენც თავიდან აიცილებ უხერხულობას.
შეარჩიე განწყობის მიხედვით. ბარათაშვილის „როს ბედნიერ ვარ“ სიხარულზეა, ვაჟას „სიყვარული“ კი ერთგულებასა და მონატრებაზე, ამიტომ დისტანციურ ურთიერთობაში უფრო მოგიხდება.
დაამატე შენი სტრიქონი. ერთი წინადადება იმაზე, რატომ გაგახსენდა ეს ლექსი, ციტატას პირადს ხდის.
ხელით დაწერე. ბარათზე ან წიგნის პირველ გვერდზე ხელით გადაწერილი ლექსი შეიძლება საუკეთესო საჩუქარი აღმოჩნდეს.

ლექსი კარგად უხდება ვალენტინობას, ქორწინების წლისთავს და დაბადების დღის მილოცვას.

ხშირი კითხვები

შეიძლება ამ ლექსების გამოქვეყნება სოციალურ ქსელში?

დიახ, რუსთაველის, ბარათაშვილის, ალექსანდრე ჭავჭავაძის, აკაკისა და ვაჟას შემოქმედება უკვე საზოგადოებრივ საკუთრებაშია, რადგან მათი გარდაცვალებიდან 70 წელზე მეტია გასული — თუმცა პატივისცემის ნიშნად ავტორის მითითება მაინც ყოველთვის სასურველია. რაც შეეხება გალაქტიონ ტაბიძის ლექსებს, მათზე საავტორო უფლება, მოქმედი კანონის მიხედვით, 2029 წლის ბოლომდე რჩება ძალაში, ამიტომ შენ შეგიძლია მისი მოკლე ციტატა გამოიყენო ავტორის აუცილებელი მითითებით.

რატომ განსხვავდება ლექსის ტექსტი სხვადასხვა საიტზე?

ინტერნეტსივრცეში ტექსტებს ხშირად მეხსიერებით ან არასანდო, არაოფიციალური წყაროებიდან აკოპირებენ, რის გამოც ორიგინალი სიტყვები იცვლება და მახინჯდება. ნებისმიერი ეჭვის ან სადავო შემთხვევის დროს ყოველთვის ენდე ვიკიწყაროს, ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრულ კოლექციას ან თავად ავტორის ნაწარმოებთა აკადემიურ გამოცემებს.

რომელი ლექსი მივუძღვნა შეყვარებულს პირველად?

თუ გრძნობის აღიარებას აპირებ, ალექსანდრე ჭავჭავაძის „მე შენ არ გეტყვი“ ან აკაკის „გაუბედავი სიყვარული“ ზუსტად ამ მომენტზეა. თუ უკვე ერთად ხართ, ბარათაშვილის „როს ბედნიერ ვარ შენთან ყოფნითა…“ უფრო მოგიხდება.

ქართული პოეზია სიყვარულზე იმდენად მდიდარია, რომ ყველა განწყობისთვის იპოვი სტრიქონს: სიხარულისთვის, მონატრებისთვის, აღიარებისთვის თუ ერთგულებისთვის. მთავარია, ტექსტი ზუსტი იყოს და ავტორს თავისი სახელი დაუბრუნდეს.